Hayatta Kalma Mücadelesinden Lükse:
Türkiye’de Barınma Krizinin Perde Arkası

E

skiden “başımı sokacak bir evim olsun yeter” derdik. Ev, Maslow’un ihtiyaçlar hiyerarşisinde en alt basamaklarda yer alan, bizi yağmurdan, soğuktan ve dış dünyanın tehlikelerinden koruyan en temel sığınağımızdı. Ancak özellikle pandemiyle birlikte ev; ofisimiz, okulumuz, spor salonumuz ve sosyalleşme alanımız haline geldi. Anlamı bu kadar derinleşirken, ne yazık ki ona ulaşmak da bir o kadar zorlaştı.

Bugün sokakta kime sorsanız, en büyük dertlerinden biri ya uçuk kiralar ya da asla hayalini bile kuramayacağı ev fiyatları. Peki ne oldu da Türkiye gibi inşaat sektörünün lokomotif olduğu bir ülkede, barınma en büyük krizimiz haline geldi? Sorun sadece “yeterince ev yapılmaması” mı, yoksa meselenin çok daha derin, yapısal kökleri mi var?

Gelin, herkesin sadece enflasyon ve faiz oranlarıyla açıklamaya çalıştığı bu krizin arka planındaki sosyal, demografik ve kentsel dinamiklere biraz daha yakından bakalım.

1. Nüfus Artmıyor Olabilir Ama “Haneler” Bölünüyor

Birçoğumuz ev krizini sadece artan nüfusa bağlıyoruz. Oysa kazın ayağı öyle değil. Evet, nüfusumuz artıyor ama nüfus artış hızımız aslında yavaşlıyor. Asıl bomba detay şu: Hanehalkı sayımız, nüfusumuzdan çok daha hızlı artıyor.

Nasıl mı? Geleneksel “geniş aile” yapısı hızla çözülüyor. Artık gençler üniversiteyi bitirir bitirmez (hatta okurken) kendi evlerine çıkmak istiyor. Evlenme yaşı giderek öteleniyor. Boşanma oranları artıyor; ayrılan çiftler tek bir evden iki ayrı ev talebi yaratıyor. Eğitim seviyesinin artması, bireyselleşme ve kadınların iş hayatında ekonomik özgürlüklerini kazanmasıyla birlikte “tek kişilik haneler” inanılmaz bir hızla çoğalıyor.

Buna bir de yaşlanan nüfusumuzu ve eşini kaybedip yalnız yaşamaya devam eden yaşlılarımızı ekleyin. Ortaya çıkan tablo şu: Nüfus yerinde saysa bile, değişen yaşam tarzımız yüzünden sürekli olarak daha fazla konuta ihtiyacımız var. Ama piyasa hala 3 çocuklu çekirdek ailelere göre devasa 3+1 evler üretmeye devam ediyor.

2. Şehirlere Sıkışan Milyonlar ve Göçün Yeni Yüzü

Türkiye’nin 1950’lerde başlayan köyden kente göç hikayesini hepimiz biliyoruz. Ancak günümüzde şehirler sadece iç göçün değil, devasa bir dış göçün de baskısı altında. Resmi rakamlara göre milyonlarca Suriyeli, Afgan ve Ukraynalı sığınmacı/göçmen şehirlerimize dağılmış durumda.

Şehirler bu ani ve plansız nüfus hareketine hazır değildi. Artan arsa maliyetleri, inşaat malzemelerindeki fahiş fiyatlar ve azalan işgücü ile birleşince, müteahhitler alt ve orta gelir grubuna yönelik “erişilebilir” evler yapmak yerine, rantı yüksek lüks projelere yöneldiler. Şehir merkezlerinde boş arsa kalmayınca, arsa değerleri altınla yarışır hale geldi ve bu da doğrudan ev fiyatlarına yansıdı.

3. Orta Sınıfın Çöküşü ve “Yeni Yoksulluk”

Barınma krizi eskiden dar gelirlilerin, gecekondu mahallelerinde yaşayanların sorunuydu. Bugün ise yepyeni bir kavramla karşı karşıyayız: “Çalışan yoksullar” veya “Yeni Yoksulluk”.

Eğer bir ailenin gelirinin %40’ı, %50’si sadece kiraya gidiyorsa, o aile kağıt üzerinde orta sınıf görünse de pratikte yoksulluk sınırındadır. Eskiden maaşlı bir çalışan, yıllarca para biriktirip veya kredi çekip bir ev sahibi olabilirdi. Bugün gelinen noktada, konut fiyatları maaş artışlarından katbekat hızlı yükseldiği için orta sınıfın ev sahibi olma hayali fiilen bitmiştir. Zenginliğin dar bir kesimin elinde toplanması, evleri bir “barınma aracı” olmaktan çıkarıp, parası olanlar için bir “yatırım ve spekülasyon aracı” haline getirdi.

4. Deprem Gerçeği ve “Makyajlı” Kentsel Dönüşüm

Özellikle İstanbul gibi metropollerde başımızın üstünde sallanan bir Demokles’in Kılıcı var: Deprem. Mevcut konut stokumuzun çok ciddi bir kısmı eski, yorgun ve güvensiz. Bu binaların yenilenmesi şart. Ancak bizim “kentsel dönüşüm” hikayemiz çoğu zaman bir “soylulaştırma” (gentrification) projesine dönüştü.

Eski ve riskli mahalleler yıkıldı, ancak yerine yapılan güvenli ve lüks sitelerde o mahallenin eski sakinleri oturamadı. Aidatları, yeni yaşam tarzını ve artan maliyetleri karşılayamayan eski sakinler, şehrin daha uzak, daha niteliksiz çeperlerine sürülürken; yeni yapılan güvenli evler üst gelir grubuna veya yabancı yatırımcılara satıldı. Sulukule’de, Fikirtepe’de veya Ayazma’da yaşanan tam olarak buydu. Yani kentsel dönüşüm, dar gelirlinin barınma sorununu çözmedi, sadece sorunu halının altına (şehrin dışına) süpürdü.

5. Boş Evler ve Yanlış Stratejiler

İşin en ironik tarafı ne biliyor musunuz? Türkiye’de bir yanda devasa bir konut açığı ve evsizlik/barınamama krizi varken, diğer yanda yüz binlerce boş ev var. Sırf yatırım olsun diye alınıp kapısı kilitli tutulan evler veya kırsalda şato gibi yapılıp kimsenin oturmadığı hayalet projeler… Kısıtlı kaynaklarımızı ve doğayı, sürdürülebilir olmayan, tamamen ranta dayalı beton yığınlarına harcadık.

Çözüm Nerede?

Bugün geldiğimiz noktada ev krizini sadece “müteahhitler daha çok ev yapsın” diyerek çözemeyiz. Piyasayı kendi haline bırakırsak, piyasa her zaman kar marjı en yüksek olanı, yani lüksü üretir.

Yapılması gerekenler aslında dünyanın pek çok gelişmiş ülkesinde tartışılan ve uygulanan sosyal konut politikalarına geri dönmektir.

• Konut Sürekliliği (Housing Continuum): Sadece satılık evlere odaklanamayız. Öğrenciler için nitelikli yurtlar, bekarlar için stüdyo/paylaşımlı evler, yaşlılar için bakımlı küçük daireler ve alt gelir grubu için kâr amacı gütmeyen, devlet destekli “sosyal kiralık konutlar” üretmeliyiz.

• Konutun bir yatırım aracı olmasının önüne geçecek, birden fazla evi olanlara ve boş tutulan evlere yönelik caydırıcı vergi düzenlemeleri getirilmesi gerekiyor.

• Kentsel dönüşüm, mahalle kültürünü yok eden ve insanları yerinden eden bir rant kapısı olmaktan çıkarılıp, yerinde ve sosyal dokuyu koruyan bir yapıya kavuşturulmalıdır.

Kısacası; barınma temel bir insan hakkıdır, bir lüks değil. Ev, sadece ekonomik bir meta (alınıp satılan bir mal) olarak görüldüğü sürece, bu krizin içinden çıkmamız mümkün görünmüyor. Eğer sosyal ve ekonomik politikalarımızı, toplumun değişen yapısına ve orta/alt sınıfın gerçeklerine göre acilen güncellemezsek, sokaklarda daha fazla “barınamayan” insan görmemiz kaçınılmaz olacak.