Hayat Denen Oyun – İnsanların Oynadığı Psikolojik Oyunların Karanlık ve Aydınlık Yüzü (Eric Berne)

Gündelik hayatımızda iletişim kurarken aslında tamamen dürüst olduğumuzu düşünürüz. Eşimizle tartışırken, patronumuzdan zam isterken, bir arkadaşımıza dert yanarken veya bir yabancıyla havadan sudan konuşurken… Peki ya size tüm bunların aslında önceden yazılmış, kuralları belli ve çoğu zaman “gizli bir kazanç” sağlamak için sahnelenen birer tiyatro oyunu olduğunu söylesem?

Modern psikolojinin en büyük başyapıtlarından biri olan, Psikiyatrist Eric Berne tarafından kaleme alınan “Hayat Denen Oyun” (Games People Play), insan ilişkilerinin anatomisini masaya yatıran ve okuduktan sonra insanlara bakış açınızı sonsuza dek değiştirecek bir kitaptır. 1964 yılında yayınlandığında tüm dünyada fırtınalar koparan, milyonlarca satan ve Transaksiyonel Analiz (TA) adı verilen devrim niteliğindeki psikolojik kuramın temelini atan bu eser, bilinçaltımızın oyun sahasına ışık tutuyor.

Bu devasa blog yazısında, sadece kitabın yüzeysel bir özetini geçmeyeceğiz. Eric Berne’ün zihnine girecek, “Ego Durumları”mızı (Ebeveyn, Yetişkin, Çocuk) parçalarına ayıracak, evlilikte, iş yerinde, partilerde ve hatta yatak odasında oynadığımız o sinsi oyunları tek tek deşifre edeceğiz. Hazırsanız, hayatınızın kontrolünü elinize almanızı sağlayacak bu derin psikolojik yolculuğa başlıyoruz.

BÖLÜM 1: BÜYÜK RESMİ ANLAMAK – TRANSAKSİYONEL ANALİZ (TA) NEDİR?

Kitabın derinliklerine, yani “oyunlara” geçmeden önce, Eric Berne’ün kurduğu sahneyi anlamamız gerekiyor. Berne, klasik psikanalizin (Freud’un İd, Ego, Süperego kavramlarının) soyutluğundan uzaklaşarak, gözlemlenebilir, ölçülebilir ve herkesin anlayabileceği bir sistem kurdu: Transaksiyonel Analiz (TA).

TA’nın temel varsayımı şudur: İnsanlar sosyal varlıklardır ve hayatta kalmak için “okşanmaya” (temas iletisine / stroke) ihtiyaç duyarlar. Bir bebek fiziksel olarak sevilmezse omuriliği kurur ve ölür (marasmus). Yetişkinlikte ise bu fiziksel okşama ihtiyacı, psikolojik okşama (tanınma, onaylanma, fark edilme) ihtiyacına dönüşür. Birine “Günaydın” demek bir okşamadır. Birine küfretmek de bir okşamadır. Berne’e göre: “Olumsuz bir okşama (hakaret, kavga), hiç okşanmamaktan (yok sayılmaktan) daha iyidir.” İşte oyunların temel çıkış noktası da burasıdır: İnsanlar ihtiyaç duydukları bu “duygusal teması” alabilmek için bilinçdışı oyunlar oynarlar.

Zihnimizdeki Üç Kiracı: Ego Durumları

Berne, her insanın içinde üç farklı “kişi” veya “Ego Durumu” barındırdığını söyler. Bunlar roll play (rol yapma) değil, bizzat nörolojik olarak beynimize kaydedilmiş gerçek gerçekliklerdir.

1. Ebeveyn (Parent) Ego Durumu

Bu, hayatımızın ilk 5 yılında anne, baba veya otorite figürlerinden kopyalayıp beynimize kaydettiğimiz kısımdır. Yargılar, kurallar, önyargılar, “yapmalısın/yapmamalısın”lar burada yaşar. İkiye ayrılır:

• Eleştirel Ebeveyn: Suçlar, yargılar, cezalandırır. (“Yine mi hata yaptın!”, “Böyle giyinilmez!”)

• Bakım Veren (Şefkatli) Ebeveyn: Korur, kollar, teselli eder. (“Üzülme, ben buradayım”, “Dikkat et, üşütme.”)

2. Yetişkin (Adult) Ego Durumu

İçimizdeki bilgisayardır. Ne geçmişin kurallarına (Ebeveyn) ne de duyguların girdabına (Çocuk) kapılır. Şimdiki zamanda kalır, verileri toplar, analiz eder, mantıklı ve objektif kararlar verir. (“Dışarıda yağmur yağıyor, şemsiye almalıyım”, “Bu bütçeyle bu arabayı alamayız, daha ucuz bir modele bakalım.”) Yetişkin ego durumu, sağlıklı iletişimin temelidir.

3. Çocuk (Child) Ego Durumu

İçimizdeki ilk 5 yıllık duygusal kayıtların bulunduğu yerdir. Çocuklukta hissettiğimiz neşeyi, hüznü, korkuyu ve yaratıcılığı barındırır. İkiye ayrılır:

• Doğal (Özgür) Çocuk: Kendiliğinden hareket eder, neşelidir, arzularının peşinden koşar, oyun oynar.

• Uyarlanmış (Uyumlu/Asi) Çocuk: Ebeveynin kurallarına göre şekil almıştır. Ya boyun eğer (“Peki anneciğim, dediğin gibi yaparım”) ya da isyan eder (“Hayır, o ıspanağı yemeyeceğim!”).

Örnek Bir Çatışma: Patronunuz (Eleştirel Ebeveyn) size “Bu rapor neden hala bitmedi?” diye bağırdığında, siz aniden 7 yaşındaki halinize dönüp boynunuzu bükerek “Özür dilerim, hemen yapıyorum” (Uyarlanmış Çocuk) diyebilirsiniz. Ya da içinizdeki Yetişkin’i devreye sokup, “Veriler dün akşam ulaştı, öğleden sonra saat 3’te masanızda olacak” diyebilirsiniz. Oyunlar, işte bu ego durumları arasındaki çapraz veya gizli iletişimlerden doğar.

BÖLÜM 2: İLETİŞİM AĞI VE ZAMANI YAPILANDIRMA

İnsanlar bir araya geldiğinde zamanlarını nasıl geçirirler? Eric Berne, hiçliğin (zaman boşluğunun) insan için dayanılmaz bir anksiyete kaynağı olduğunu söyler. Bu yüzden zamanımızı yapılandırmak zorundayızdır. Zamanı yapılandırmanın 6 yolu vardır ve her biri farklı düzeyde duygusal risk ve “okşama” (temas) içerir.

1. İçe Çekilme (Withdrawal): Kişi fiziksel olarak oradadır ama zihnen kendi içindedir. (Otobüste camdan dışarı bakıp hayal kurmak, kalabalık bir partide telefonla oynamak). Risk sıfırdır, ancak alınan onay/okşama da sıfırdır.

2. Ritüeller (Rituals): Sosyal olarak programlanmış, öngörülebilir eylemler. (“Nasılsın?”, “İyiyim, sen nasılsın?”, “Teşekkürler”). Düşük risk, düşük okşama.

3. Vakit Geçirme / Eğlenceler (Pastimes): Belirli konular etrafında yapılan yarı-yapılandırılmış sohbetler. (Erkeklerin futbol veya arabalar hakkında konuşması, annelerin çocuk bezi markalarını tartışması). Bu, insanların birbirini tarttığı ve “Seninle oyun oynayabilir miyiz?” diye birbirlerini test ettikleri aşamadır.

4. Faaliyetler / Etkinlikler (Activities): Dış dünyadaki gerçeklikle ilgili işler. Çalışmak, ev temizlemek, bir proje üretmek. “İş” odaklıdır.

5. OYUNLAR (Games): İşte kitabın kalbi! Görünüşte mantıklı, ancak gizli bir motivasyonu ve “sonunda her iki tarafın da belirli bir duygu hissettiği (örneğin suçluluk, öfke, zafer)” manipülatif etkileşimler dizisi. Risk yüksektir, okşama (çoğunlukla negatif) yoğundur.

6. Yakınlık / Samimiyet (Intimacy): Maskelerin atıldığı, oyunların bırakıldığı, iki insanın ŞİMDİ ve BURADA tamamen açık ve savunmasız bir şekilde buluştuğu andır. İnsanın en nihai amacıdır ama en çok korktuğu şeydir çünkü risk (reddedilme, incinme riski) en üst düzeydedir. Oyunlar, bizi samimiyetin getirdiği bu incinme riskinden koruyan savunma mekanizmalarıdır.

BÖLÜM 3: “OYUN” TAM OLARAK NEDİR VE NASIL OYNANIR?

Eric Berne, oyun kelimesini eğlenceli bir şey anlamında kullanmaz. Onun dilinde “Oyun”, gizli bir amacı olan ve net bir “duygusal ödeme/kazanç” (payoff) ile sonuçlanan bir dizi tamamlayıcı, gizli transaksiyondur.

Bir etkileşimin “oyun” sayılabilmesi için Berne’ün meşhur Oyun Formülü’ne (Game Formula) uyması gerekir:

Yem (Con) + Zaaflar (Gimmick) = Tepki (Response) -> Anahtar Değişimi/Geçiş (Switch) -> Şaşkınlık (Crossup) -> Kazanç (Payoff)

Bunu klasik bir örnekle, bir dolandırıcılık oyunuyla açıklayalım:

• Yem: Satıcı der ki: “Bu araba harika ama sanırım sizin bütçenizi biraz aşıyor.” (Gizli mesaj: Sen fakirsin, bunu alamazsın).

• Zaaf: Alıcının içinde kompleksli, kendini ispatlamak isteyen bir “Asi Çocuk” vardır. (Zaaf tetiklenir).

• Tepki: Alıcı: “Saçmalama, param var, alıyorum bunu!” diyerek arabayı satın alır.

• Anahtar Değişimi (Switch): Rollerin değiştiği andır. Satıcı baştaki “yardımsever” maskesini düşürür.

• Şaşkınlık: Alıcı arabayı alıp borca girdikten sonra “Ben ne yaptım?” diye kalakalır.

• Kazanç (Payoff): Satıcı komisyonunu alır (Maddi kazanç) ve “Yine bir aptalı kandırdım” hissiyatı yaşar (Psikolojik kazanç). Alıcı ise “Yine kendimi kanıtlamak için saçma bir şey yaptım, ben bir aptalım” hissini (Racket feeling / Sahte duygu) yaşar.

Berne, insanların bu oyunları bilinçli oynamadığını vurgular. Oyunlar o kadar derine kök salmıştır ki, kişi sadece oyunun sonundaki o tanıdık “kötü” duyguyu hissetmek için (buna hayat senaryosu denir) bu oyunu oynayacak partnerleri hayatına bir mıknatıs gibi çeker.

BÖLÜM 4: HAYAT OYUNLARI (BİRİNCİ SINIF OYUNLAR)

Kitap, oyunları belirli kategorilere ayırır. “Hayat Oyunları”, insanların tüm yaşamlarını üzerine inşa ettikleri, yıkıcı etkileri çok büyük olan oyunlardır.

1. Alkolik (Alcoholic)

Genelde sanılanın aksine, alkolizm oyununun amacı akşamdan kalma olmak veya sarhoşluktan keyif almak değildir. Berne’e göre Alkolik oyununda “içmek”, oyunun asıl amacı olan “cezalandırılma ve sonrasında affedilme” döngüsünü yaşamak için bir bahanedir.

• Roller: Alkolik (Kendisi), Zulmeden (Genelde azarlayan eş), Kurtarıcı (Doktor veya sırdaş), Enayi (Ona borç veren veya yalanlarına inanan arkadaş).

• Oyunun İşleyişi: Alkolik içer, ortalığı dağıtır. Eşi (Zulmeden) ona bağırıp çağırır. Alkolik “Çocuk” ego durumuna geçip ağlayarak özür diler, “Bir daha yapmayacağım” der. Eşi “Bakım Veren Ebeveyn”e geçip onu affeder.

• Kazanç: Alkolik, çocukluğundaki suçluluk ve ardından gelen affedilme şefkatini yeniden yaşamış olur. Çözüm, çevresindekilerin “Zulmeden” veya “Kurtarıcı” rollerini oynamayı bırakmasıdır. (Alkolik içtiğinde ona kızmamak veya sabah pisliğini temizlememek).

2. Borçlu (Debtor)

Özellikle modern kapitalist toplumda en yaygın oyunlardan biridir. “Borçlu” oyunu oynayan kişi, hayatta bir amacı olması için borca girer.
Genç bir çift evlenir evlenmez, ödeyemeyecekleri kadar büyük bir krediyle ev, araba, eşya alırlar. Artık hayatlarının bir “anlamı” vardır: Borç ödemek. Borçlu ile Alacaklı arasında bir av-avcı ilişkisi başlar. Eğer kişi tüm borcunu bitirirse, hayatı boşluğa düşer (İçe çekilme evresi tehlikesi) ve acilen yeni bir borç bularak oyunu yeniden başlatır.

3. Tekmele Beni (Kick Me)

Bu oyunu oynayan kişilerin alınlarında sanki “Lütfen bana bir tekme atın” yazan görünmez bir tabela vardır.

• Örnek: Sosyal ilişkilerinde sürekli patavatsızlık yapan, iş yerinde sınırları aşan, eşine bilerek yalan söyleyen ve sonunda mutlaka “tekmeyi yiyen” (terk edilen, kovulan, dışlanan) kişidir.

• Kazanç: “Gördünüz mü, yine beni dışladılar. Zaten herkes kötü, ben kurbanım.” Bu kişi çocuklukta reddedilme duygusuna alışmıştır ve dünyayı “insanların ona kötü davrandığı bir yer” olarak kanıtlamak için kışkırtıcı davranır.

4. Şimdi Yakaladım Seni, Seni Pislik (Now I’ve Got You, You Son of a Bitch – NIGYSOB)

Bu oyun, içindeki birikmiş öfkeyi haklı bir sebebe dayandırarak boşaltmak isteyen kişilerin oyunudur.

• Örnek: Bir tesisatçı sizin evinize gelir, işi yapar ama faturada anlaştığınızdan 10 dolar fazla yazar. Siz aslında 10 doları ödeyebilecek durumdasınızdır ve normalde bunu dert etmezsiniz. Ancak, tesisatçıyı arayıp ona hayatının fırçasını atarsınız, hırsızlıkla suçlarsınız, bağırıp çağırırsınız.

• Kazanç: Aslında tesisatçıya değil, geçmişteki babanıza, patronunuza veya hayatın kendisine olan öfkenizi kusmak için tesisatçının hatasını bir “fırsat” (yem) olarak kullanmışsınızdır. Haklı bir kurban olarak öfke kusmanın dayanılmaz hafifliğini yaşarsınız.

5. Bana Ne Yaptığına Bak (See What You Made Me Do – SWYMD)

Sorumluluktan kaçma oyunudur.

• Örnek: Bir adam konsantre bir şekilde bilgisayarda bir yazı yazmaktadır. Eşi içeri girer ve “Hayatım çay ister misin?” der. Adam irkilir, yanlış bir tuşa basar ve tüm yazıyı siler. Adama dönüp bağırır: “Bana ne yaptırdığına bak! Senin yüzünden silindi!”

• Gerçek: Adam zaten o an hata yapmak üzeredir veya yazısı tıkanmıştır. Karısının araya girmesi ona hatayı yükleyeceği mükemmel bir günah keçisi sunmuştur. Eğer hayatındaki başarısızlıkları varsa, her zaman suçlanacak bir “Senin Yüzünden” faktörü bulur.

BÖLÜM 5: EVLİLİK OYUNLARI

Evlilik, yoğun duygusal temasın olduğu bir arena olduğu için psikolojik oyunların en çok sahnelendiği yerdir. Berne’e göre birçok evlilik aşk üzerine değil, “oyunların uyumu” üzerine kurulur. (Sürekli ezen bir koca ile kurban olmayı seven bir kadının evliliği gibi).

1. Sen Olmasaydın (If It Weren’t For You – IWFY)

En sık rastlanan evlilik oyunudur. Genellikle kadın (veya erkek), eşini kendi yetersizlikleri ve korkuları için bir kalkan olarak kullanır.

• Örnek: Kadın sürekli şikayet eder: “Senin bu baskıcı tavırların ve evlilik olmasaydı, ben şimdiye üniversiteyi bitirmiş kariyer yapan bir kadın olurdum!” Eşini zalim bir diktatör olarak konumlandırır.

• Oyunun Anatomisi: Aslında kadının içinde dış dünyaya çıkmaya, başarısız olmaya veya sosyalleşmeye dair devasa bir fobi (Çocuk korkusu) vardır. Bilinçdışı olarak kendine kasıtlı olarak “baskıcı” bir eş (Eleştirel Ebeveyn) seçmiştir. Kocası ona evden çıkma yasağı koyarak, aslında onu dış dünyanın korkularından korumaktadır.

• Oyunun Bozulması: Koca bir gün terapiye gider, değişir ve kadına “Haklısın hayatım, yarın hemen üniversiteye kaydını yaptır, bütün ev işlerini ben halledeceğim, özgürsün” der. Eğer kadın gerçekten eğitim istiyorsa gider. Ancak “Sen Olmasaydın” oyuncusuysa, aniden paniğe kapılır. Üniversiteye gitmemek için hastalıklar üretir, bahaneler bulur ve kocasını suçlayacak başka bir şey bulur. Çünkü aslında kocasının kısıtlamasına muhtaçtır.

2. Köşeye Sıkıştırma (Corner)

Durum ne olursa olsun eşi haksız çıkarma oyunudur. İki ucu pis değnek de diyebiliriz.

• Örnek: Koca, eşine ev işlerinde yardım etmez. Kadın şikayet eder: “Bana hiç yardım etmiyorsun.” Koca bir gün bulaşıkları yıkar. Kadın bu kez şöyle der: “Bulaşıkları yıkadın ama tezgâhı su içinde bırakmışsın, yapacaksan tam yap ya da hiç yapma!”

• Kazanç: Kadın, kocasının asla “yeterince iyi” olamayacağını kanıtlar. Koca köşeye sıkışmıştır, ne yaparsa yapsın suçlu olacaktır. Kadın “Haklı Kurban” olma kazancını elde eder.

3. Mahkeme Salonu (Courtroom)

Üçüncü kişilerin (terapist, çocuk, komşu) hakem olarak dahil edildiği oyun.
Eşler sürekli birbirlerini başkalarına şikayet ederler. “Siz söyleyin, haklı değil miyim?” Oyunun amacı sorun çözmek değil, jüri önünde haklı çıkarak “Haklısın” okşamasını almaktır.

4. Ne Kadar Uğraştığıma Bak (Look How Hard I’ve Tried)

Boşanmanın eşiğine gelmiş çiftlerde görülür. Kişi aslında eşiyle bağlarını koparmak istiyordur ama “kötü kişi” olmamak için elinden geleni yapıyormuş gibi görünür. Terapiste gidilir ama kişi terapistin verdiği hiçbir ödevi yapmaz. Sonunda eşi onu terk ettiğinde çevresine dönüp “Ne kadar uğraştığımı gördünüz, elimden geleni yaptım ama olmadı” der. Gizli amacı “suçluluk hissetmeden ayrılmak”tır.

BÖLÜM 6: PARTİ VE TOPLUM OYUNLARI

Bu oyunlar, sosyal ortamlarda vakit geçirmek, entelektüel görünmek veya sorumluluktan kaçmak için oynanır.

1. Neden Yapmıyorsun? … Evet, Ama… (Why Don’t You – Yes But / YDYB)

Eric Berne’ün TA kuramını inşa ederken analiz ettiği en meşhur oyundur. Herkesin hayatında en az bir kez oynadığı veya kurbanı olduğu klasik bir oyundur.

• Olay: Biri ortaya bir sorun atar. Diğerleri çözüm önerir.

• Örnek:

  • Ahmet (Başlatıcı): “Kiralar çok arttı, evi değiştirmem lazım ama uygun ev bulamıyorum.”

  • Ayşe (Kurtarıcı): “Neden biraz daha şehir dışına taşınmıyorsun?”

  • Ahmet: “Evet, ama o zaman da yol masrafım çok artar.”

  • Mehmet (Diğer Kurtarıcı): “Neden ev arkadaşı almıyorsun?”

  • Ahmet: “Evet, ama ben başkasıyla aynı banyoyu kullanamam.”

  • Ayşe: “Neden patronundan maaş zammı istemiyorsun?”

  • Ahmet: “Evet, ama şirket şu an krizde, beni kovabilirler.”

• Analiz: Dışarıdan bakıldığında bu bir “Yetişkin-Yetişkin” problem çözme sohbeti gibi durur. Ancak psikolojik düzeyde bu bir “Çocuk (Ahmet) ile Ebeveynler (Ayşe ve Mehmet)” savaşıdır.

• Kazanç: Ahmet aslında çözüm aramıyordur. Ahmet’in içindeki “Çocuk”, etrafındaki herkesin “Ebeveyn” tavsiyelerini teker teker çürüterek onların “ne kadar aciz ve başarısız” olduğunu kanıtlama peşindedir. Herkes çözüm üretmekten yorulup pes ettiğinde (Sessizlik anı), Ahmet içsel bir zafer kazanır: “Gördünüz mü? Benim sorunum o kadar büyük ki, siz bile çözemezsiniz. Ben çaresizim (ama sizden daha zekiyim).” Bu oyunun tek ilacı, çözüm önermeyi bırakıp Ahmet’e “Gerçekten zor bir durum, peki sen ne yapmayı düşünüyorsun?” diyerek sorumluluğu onun “Yetişkin”ine iade etmektir.

2. Korkunç Değil Mi? (Ain’t It Awful?)

Dört veya beş kişinin bir araya gelip siyasetten, ekonomiden, yeni nesilden, suç oranlarından veya hastalıklarından bahsederek sürekli karamsarlık pompaladıkları oyundur.

• Amaç: Toplumun veya dünyanın ne kadar kötü bir yer olduğu konusunda ortak bir paydada buluşup kendi pasifliklerini ve başarısızlıklarını meşrulaştırmaktır. “Dünya bu kadar kötüyken benim başarılı olmam zaten imkansız.”

3. Kusur Bulma / Leke (Blemish)

Bu kişi, yeni tanıştığı veya var olan ilişkilerindeki insanların sürekli zayıf noktalarını arar.
Karşısındaki insan ne kadar mükemmel olursa olsun, Blemish oyuncusu mutlaka bir kusur bulur (“Çok zeki adam ama kravatı komik duruyor”, “Harika bir kız ama gülüşü biraz tuhaf”).

• Kazanç: Başkalarını küçümseyerek kendi derin aşağılık kompleksini maskelemek. “Onda bu kusur var, o halde ben ondan üstünüm.”

BÖLÜM 7: DANIŞMA ODASI OYUNLARI (Terapötik Oyunlar)

İnsanlar psikologlara, danışmanlara veya mentörlere gerçekten iyileşmek için mi giderler? Berne’e göre hayır. Birçoğu sadece “tedavi edilemez” olduklarını kanıtlamak için psikoloğa gider.

1. Sana Yardım Etmeye Çalışıyorum (I’m Only Trying to Help You – ITHY)

Bu oyunu genellikle “kurtarıcı” rolüne bürünmüş sosyal hizmet uzmanları, öğretmenler veya kontrolcü ebeveynler oynar.
Kişi, sürekli başkalarının sorunlarına burnunu sokar, onlara “iyilik” yapar (çoğu zaman istenmeden). Ancak karşı taraf başarısız olduğunda veya nankörlük yaptığında oyuncu kurban rolüne geçer: “Ben sadece sana yardım etmeye çalışıyordum, gördüğüm muameleye bak!” Gizli amaç, insanların ne kadar nankör olduğunu kendine kanıtlamaktır.

2. Tahta Bacak (Wooden Leg)

“Mazeret” oyunudur.

• Hikaye: Kişinin tahta bir bacağı vardır. Şöyle der: “Tahta bir bacağı olan bir adamdan koşmasını nasıl beklersiniz?” Haklıdır.

• Gerçek Hayat Yansıması: Tahta bacak burada bir metafordur. “Kötü bir çocukluk geçirmiş birinden başarılı olmasını nasıl beklersiniz?”, “DEHB hastasıyım, odaklanmamı nasıl beklersiniz?”, “Alkolik bir babanın kızıyım, sağlıklı bir evlilik yürütmemi nasıl beklersiniz?”

• Kazanç: Kişi elindeki dezavantajı veya travmayı bir kalkan, bir kimlik haline getirir. Bu mazeret sayesinde hayata katılmaktan, risk almaktan ve başarısız olmaktan sonsuza dek kurtulur. Herhangi biri ondan bir sorumluluk beklediğinde “Tahta Bacağı”nı gösterip “Bana acıyın ve benden bir şey beklemeyin” der. Terapistin görevi, “Tahta bacağınla ne kadar uzağa yürüyebileceğini görelim” diyerek onu Yetişkin ego durumuna çekmektir.

3. Aptal (Stupid)

Kişinin “Ben zaten anlamam, ben beceremem, ben aptalım” maskesinin arkasına sığındığı oyundur. Bu sayede zor görevlerden kaçar. Birine “aptal” rolü oynadığında, karşısındaki kişi mecburen her işi onun yerine yapmaya başlar. Oyuncu, aptal görünerek son derece zekice bir iş yükünden kaçma taktiği uygular.

BÖLÜM 8: CİNSEL VE YERALTI OYUNLARI

İnsanlığın en karanlık ve ilkel dürtülerinin olduğu bu alanlar, manipülatif oyunların en sert versiyonlarını barındırır.

1. Hadi Sen Onunla Dövüş (Let’s You and Him Fight)

Genellikle bir kadının iki erkeği birbirine kışkırttığı oyundur (Tarihte truva savaşına kadar uzanır).
Kadın, “A” erkeğiyle flört eder veya ona ilgi gösterir. Sonra “B” erkeğine giderek A’nın kendisini rahatsız ettiğini söyler. İki erkek ego savaşına girer, kavga eder (hatta bazen birbirlerini öldürürler). Kadın ise kazananla (veya hiçbiriyle) yoluna devam eder.

• Kazanç: Kadının kendini dünyanın merkezinde, uğruna savaşılan eşsiz bir varlık olarak hissetmesi ve gücünü kanıtlamasıdır.

2. Sapıklık (Perversion)

Berne, cinsel sapkınlıkların birçoğunun aslında bir “Çocuk-Ebeveyn” oyunu olduğunu öne sürer. Sapkınlık eylemini gerçekleştiren kişi (Örneğin bir röntgenci veya teşhirci), aslında yakalanma ve bir otorite (polis, ahlak bekçisi) tarafından cezalandırılma arzusu taşır. Heyecanı yaratan şey eylemin kendisinden ziyade, toplumsal kuralları yıkan “Asi Çocuk” ile cezalandırıcı “Ebeveyn” (toplum) arasındaki sürtüşmedir.

3. Soygun / Polisler ve Hırsızlar (Cops and Robbers)

Suçluların dünyasındaki “Alkolik” oyununun bir versiyonudur. Birçok hırsız, aslında zengin olmak için değil, oyunu oynamak, kovalama heyecanını yaşamak ve yakalanmak için suç işler. Dikkat ederseniz birçok suçlu çok aptalca hatalar yaparak yakayı ele verir. Çünkü suçlunun içindeki “Çocuk”, polisle (Ebeveyn) bir saklambaç oyunu oynamaktadır. Hapse girmek de oyunun “Ödeme” kısmıdır. Hapiste eski suçlularla (Vakit Geçirme) günlerini geçirirler.

BÖLÜM 9: “İYİ” OYUNLAR (DOĞRU OKUDUNUZ, İYİ OYUNLAR!)

Peki oyunların hepsi kötü müdür? Eric Berne, hayatı sürdürebilmek için bazen pozitif duygular üreten oyunlara da ihtiyaç duyduğumuzu belirtir. “İyi Oyunlar”, sosyal olarak faydalı olan ve her iki tarafa da yıkıcı olmayan olumlu “okşamalar” sağlayan oyunlardır.

1. Tatil / Hayırseverlik (Happy to Help / Cavalier)

Erkeklerin kadınlara kapıyı açması, centilmence davranması, nezaket kurallarına uyması bir tür oyundur. Gizli amaç “Ben ne kadar kibar ve üstün bir adamım” egosunu tatmin etmektir, ancak bu oyunun kimseye bir zararı yoktur. Hatta toplumun işleyişini yumuşatır. Kadın takdir eder, erkek kendini iyi hisseder. Pozitif bir kazan-kazan durumudur.

2. Onları Tanıdığıma Sevinecekler (They’ll Be Glad They Knew Me)

Kişi geçmişte kendisini ezen, küçümseyen insanlara bir gün “Gününü göstermek” için değil, “Onların pişman olacağı kadar başarılı, ahlaklı ve iyi bir insan olmak” için çalışır. Yıkıcı bir intikam yerine (Bana Ne Yaptığına Bak gibi), yaratıcı ve üretken bir motivasyon kullanır. Başarı odaklı bu oyun kişiyi zirveye taşır.

BÖLÜM 10: OYUNLARIN ANATOMİSİ VE KAZANÇLARI (Neden Oynuyoruz?)

İnsanların bu kadar enerji ve zaman harcayıp, sonunda kendilerini kötü hissettikleri bu oyunları neden oynadıklarını Berne 6 temel avantaj (kazanç) ile açıklar:

1. İçsel Psikolojik Kazanç: İnsanın içindeki nevrozların, çocukluk korkularının ve iç çatışmaların yatışmasını sağlar.

2. Dışsal Psikolojik Kazanç: İnsanın fobilerinden ve korktuğu yakınlıklardan (samimiyetten) kaçmasını sağlar. (“Köşeye Sıkıştırma” oynayan bir çift, bu kavgayı cinsel yakınlıktan kaçmak için bahane olarak kullanır.)

3. İçsel Sosyal Kazanç: Kişilere tanıdıkları insanlarla, tahmin edilebilir ve sürdürülebilir bir zaman geçirme yöntemi sunar. (Karı-koca evde yalnızken kavga ederek zaman doldururlar.)

4. Dışsal Sosyal Kazanç: Kişiye dışarıdaki “Vakit Geçirme” (Pastime) alanlarında konuşacak malzeme verir. (Sürekli eşinden dayak yiyen kurban, komşu kadınlara “Benim kocam şöyle kötü, böyle kötü” diyerek sosyalleşecek bir konu bulur.)

5. Biyolojik Kazanç: Temas iletisi (Okşama). Kavga ve gözyaşı bile, yalnızlık ve yok sayılmaktan biyolojik olarak daha tatmin edicidir.

6. Varoluşsal Kazanç: Kişinin hayata dair temel inancını (Hayat senaryosunu) doğrular. “Ben değersizim”, “Bütün erkekler aldatır”, “Hiç kimseye güvenilmez” gibi erken çocukluk kararlarımızı, oynadığımız oyunların sonuçlarıyla kendimize tekrar tekrar kanıtlarız. (İşte bu en korkunç olanıdır. İnsanlar haklı çıkmak için hayatlarını mahvetmeye hazırdır.)

BÖLÜM 11: OYUNLARDAN KURTULMAK VE ÖZERKLİK (AUTONOMY)

Berne’ün “Hayat Denen Oyun” kitabı karamsar bir tablo çizse de, amacı insanı bu karanlıktan çıkarmaktır. Oyun oynamayı bırakmak son derece ürkütücüdür; çünkü oyunsuz bir dünyada savunmasız kalırız, zamanı nasıl dolduracağımızı bilemeyiz. Peki, oyunların ötesine geçip sağlıklı bir birey olmak nasıl mümkündür?

Eric Berne, oyunlardan kurtulmuş, sağlıklı ve bağımsız insanın ulaşması gereken hedefi ÖZERKLİK (Autonomy) olarak tanımlar. Özerklik, geçmişin Ebeveyn baskısından ve Çocukluğun nevrotik korkularından sıyrılıp, temiz bir Yetişkin olabilme halidir. Özerk insan, üç temel kapasiteyi yeniden kazanmış insandır:

1. Farkındalık (Awareness)

Oyun oynayan insan anı yaşamaz. Geçmişteki senaryoların tekrarını veya geleceğin kaygılarını yaşar.
Farkındalık, dünyayı başkalarının (ebeveynlerin, toplumun, dinin) bize öğrettiği gibi değil, KENDİ GÖZLERİMİZLE görme yeteneğidir. Gökyüzünün mavi olduğunu, elmanın tadının tatlı olduğunu ilk defa deneyimleyen bir bebek gibi şimdi ve burada olabilmektir. Farkında olan insan, birisi ona “Oyun yemini” uzattığında (Örn: Neden yapmıyorsun?), o yemi yutmaz. Oyunu görür ve geri adım atar.

2. Kendiliğindenlik (Spontaneity)

Bilinçdışı olarak Ebeveyn, Yetişkin veya Çocuk ego durumlarından birine hapsolmamaktır.
Seçim özgürlüğüdür. İnsan yeri geldiğinde çılgınca dans edebilir (Doğal Çocuk), yeri geldiğinde katı kurallar koyabilir (Ebeveyn), yeri geldiğinde analitik düşünebilir (Yetişkin). Kendiliğindenlik, bu ego durumları arasında “kendi irademizle” geçiş yapabilme yeteneğidir. Oyuncular spontane değildir, kaset gibi hep aynı kaydı çalarlar. Özerk insan ise anın gerekliliğine göre esneyebilir.

3. Samimiyet / Yakınlık (Intimacy)

Berne’e göre yakınlık; oyunlardan tamamen arındırılmış, maskesiz, savunmasız, Doğal Çocuk ego durumlarının filtresiz bir şekilde buluştuğu anlardır.
Bu, bir bebeğin annesine sarılması gibidir. Çıkarsız, hesapsız, “Ben ona bunu dersem o bana ne der” kaygısı olmayan, tamamen dürüst bir iletişimdir.
Samimiyet en büyük ödül olmasına rağmen, en zor ulaşılan şeydir. Çünkü samimiyet, incinmeye açık olmayı gerektirir. Oyun oynayan insanlar incinmemek için duvar örerler ama o duvarın içinde yalnızlıktan ölürler. Özerk insan ise, yara almayı göze alarak o duvarı yıkan ve insanlarla gerçeğin zemininde buluşabilen kişidir.

SONUÇ VE BİTİRİRKEN: KENDİ OYUNUNUZLA YÜZLEŞMEYE HAZIR MISINIZ?

Eric Berne’ün “Hayat Denen Oyun” adlı bu olağanüstü eseri, bizleri aynaya bakmaya zorluyor. Bu kitabı (veya bu uzun rehberi) okuduktan sonra, çevrenizdeki insanların diyaloglarını farklı bir kulakla duymaya başlayacaksınız.
İş arkadaşınızın sürekli “Hastayım, başım ağrıyor” diyerek işleri size yıkması size artık bir talihsizlik gibi değil, bir “Tahta Bacak” oyunu gibi görünecek.
Eşinizin veya sevgilinizin “Senin yüzünden böyle oldu!” bağırmaları, “Bana Ne Yaptığına Bak” oyununun çaresiz bir feryadı olarak anlam kazanacak.
En önemlisi de, KENDİ OYUNLARINIZI FARK EDECEKSİNİZ.

Haklı çıkmak için yalnız kalmayı mı tercih ediyorsunuz?
Kurban rolünü oynayıp çevrenizdeki herkesten gizli bir intikam mı alıyorsunuz?
Her şeye “Evet, ama…” diyerek yardım elini uzatanları mı cezalandırıyorsunuz?

Unutmayın; bir oyunu fark etmek, onu bitirmenin ilk adımıdır. Transaksiyonel Analiz, bize kaderimizin, genlerimizin veya geçmişimizin kölesi olmadığımızı müjdeler. Beynimize yazılan o eski kaseti çıkarıp çöpe atabilir ve yerine yepyeni, yetişkin, özerk ve sevgi dolu bir senaryo yazabiliriz.

Hayat, başkalarının yazdığı kötü bir tiyatro oyununda figüran olmak için çok kısa. Maskelerinizi indirin, oyun sahnesinden inin ve gerçeğin, samimiyetin o güzel (ve biraz da korkutucu) dünyasına adım atın. Çünkü gerçek yaşam, oyun bittiğinde başlar.