Barınma Krizine Karşı
Geçmişten Gelen Bir Çözüm:
Konut Yapı Kooperatiflerini Neden Unuttuk?

B

ugünlerde arkadaş sohbetlerinin, aile yemeklerinin ve sosyal medyanın değişmez bir gündemi var: Akıl almaz seviyelere ulaşan ev kiraları ve satın alınması artık bir hayalden ibaret olan konut fiyatları. Herkes “Bu işin sonu nereye varacak?” diye soruyor. Özel sektör lüks konutlar inşa ediyor, devlet ise kura ile dar gelirliye sosyal konut yetiştirmeye çalışıyor. Peki ama aradaki o devasa kitle, yani orta sınıf ne yapacak?

İşte tam bu noktada, Türkiye’nin konut tarihinde çok önemli bir yere sahip olan ama şimdilerde adeta tozlu raflara kaldırdığımız bir modeli, “Konut Yapı Kooperatifleri”ni hatırlamanın tam zamanı.

Eskiden annelerimizin, babalarımızın “Kooperatife girdik, temeli atıldı” diyerek yıllarca heyecanla beklediği, aidatlarını ödeyerek sonunda o sıcak yuvaya kavuştuğu o sistem ne oldu da hayatımızdan tamamen çıktı? Gelin, Türkiye’nin konut serüveninde bir zamanlar altın çağını yaşayan ama bugün oranları %1’lere kadar düşen bu “unutulmuş kahramanın” hikayesine yakından bakalım.

Rant Değil, Dayanışma Temelli Bir Felsefe

Bugünün dünyasında konut denilince akla hemen “yatırım aracı” veya “rant” geliyor. Oysa kooperatifçiliğin temelinde bambaşka bir felsefe yatar: İnsanı merkeze almak.

Kooperatifler, kar amacı güden dev inşaat şirketlerinin aksine, barınma ihtiyacı olan insanların bir araya gelerek kendi sorunlarını kendilerinin çözdüğü, demokratik ve dayanışma odaklı organizasyonlardır. Aynı fabrikada çalışan işçiler, aynı kurumdaki memurlar veya sadece aynı mahallede yaşamak isteyen insanlar bir araya gelir; eşit söz hakkıyla, imece usulüyle kendi yaşam alanlarını inşa ederlerdi. Üstelik bu sadece bir bina dikmek değil, komşuluğun, mahalle kültürünün de daha temelden atılması demekti.

Ankara’da Başlayan İlk Kıvılcım

Türkiye’nin bu modelle tanışması aslında Cumhuriyet’in ilk yıllarına kadar uzanıyor. 1934 yılında Ankara’da evsiz memurları ev sahibi yapmak için kurulan Bahçelievler Yapı Kooperatifi, devletin ve belediyenin de desteğiyle bu işin ilk başarılı örneği oldu. Ancak sistemin asıl tabana yayılması için biraz zaman geçmesi gerekecekti.

1950’lerden 1980’lere kadar geçen sürede sistem, ağırlıklı olarak SSK (o zamanki adıyla İşçi Sigortaları Kurumu), OYAK ve BAĞ-KUR gibi sosyal güvenlik kurumlarının sağladığı kredilerle ayakta kalmaya çalıştı. İşçiler, memurlar ve esnaf kendi kooperatiflerini kuruyor, bu kurumlardan aldıkları kredilerle yavaş yavaş kendi evlerini inşa ediyordu. Ancak bu dönemde kooperatiflerin toplam konut üretimi içindeki payı %10’ları pek geçemedi. Ortada bir potansiyel vardı ama sistemi uçuracak o “sihirli dokunuş” henüz yapılmamıştı. Ta ki 1980’lere kadar…

1980’ler: Kooperatiflerin Altın Çağı

1980’lerin başına geldiğimizde Türkiye ekonomisi dar boğazdaydı, inşaat sektörü durma noktasına gelmişti. Ekonomiyi canlandırmak ve artan konut açığını kapatmak için çok radikal bir adım atıldı: Toplu Konut Yasası çıkarıldı ve “Toplu Konut Fonu” kuruldu.

İşte bu, Türkiye konut tarihi için bir dönüm noktasıydı. Devlet, “Ben sadece kredi vereceğim, siz bir araya gelip evlerinizi yapacaksınız” dedi. Sistem o kadar iyi kurgulanmıştı ki, bir anda mantar gibi kooperatifler kurulmaya başlandı. 1980’lerin ikinci yarısına gelindiğinde, Türkiye’de üretilen ruhsatlı konutların %30’undan fazlasını (hatta bazı yıllar %36’sını) yapı kooperatifleri inşa ediyordu!

Düşünebiliyor musunuz? İnşa edilen her üç evden biri, kar amacı gütmeyen, vatandaşın kendi kurduğu kooperatifler eliyle yapılıyordu. Belediyeler arsa üretiyor, Toplu Konut Fonu ucuz kredi sağlıyor, kooperatif birlikleri de organizasyonu üstleniyordu. Ankara’daki efsanevi Batıkent projesi gibi devasa yaşam alanları bu “yerel yönetim – merkezi hükümet – sivil toplum” işbirliğiyle ortaya çıktı. Özel sektörden ev alamayacak yüz binlerce orta gelirli aile bu sayede ev sahibi oldu.

2000’ler ve Çöküş: Kooperatifleri Nasıl Bitirdik?

Peki ne oldu da her üç evden birini yapan bu sistem, bugün mumla aradığımız bir hale geldi?

1990’ların ortalarından itibaren işler yavaş yavaş bozulmaya başladı. Artan enflasyon ve konut maliyetleri, fon kaynaklarını zorladı. Kredi ödemelerinde sıkıntılar baş gösterdi. Ancak asıl büyük darbe 2000’li yıllarda geldi.

2000’lerin başında “Toplu Konut Fonu” kaldırıldı. TOKİ’nin vizyonu ve misyonu tamamen değiştirildi. TOKİ, artık kooperatiflere kredi vererek onları destekleyen bir “finansör” olmaktan çıktı; bizzat kendisi ihaleler düzenleyen devasa bir “müteahhit” haline geldi. “Planlı Kentleşme ve Konut Seferberliği” adı altında TOKİ kendi projelerine ağırlık verirken, kooperatiflerin muslukları tamamen kapandı.

Devlet desteği, ucuz arsa ve finansman ortadan kalkınca, kooperatifler serbest piyasanın o acımasız dişlileri arasında ezilmeye başladı. Arsa fiyatlarının uçup gittiği bir ortamda, vatandaşların üç beş kuruşluk aidatlarıyla dev inşaat şirketlerinin karşısında arsa rekabetine girmesi imkansızlaştı. 2010’lu yıllara geldiğimizde kooperatiflerin payı iyice eridi ve 2020 itibarıyla konut sunumu içindeki oranları %1 seviyelerine kadar çakıldı.

Tabii ki sistemin kendi içinde hataları da yok değildi. Kötü niyetli yöneticiler, yıllarca bitmeyen inşaatlar, “kooperatif mağdurları” gibi kavramlar da hafızalarımıza kazındı. Ancak yapılması gereken şey, sistemdeki çürük elmaları ayıklayıp denetimleri artırmakken; biz sistemi tamamen çöpe atmayı tercih ettik.

Bugün Neden Onlara İhtiyacımız Var?

Geldiğimiz noktada manzara ortada: Konut üretimi neredeyse tamamen özel sektörün insafına bırakılmış durumda. İnşaat şirketleri, yüksek kar marjı olan lüks projelere odaklanıyor. Devlet (TOKİ) ise haklı olarak en alt gelir grubuna yönelik sosyal konutlar üretmeye çalışıyor.

Peki ya arada kalan o devasa “orta direk”? Memur, işçi, öğretmen, beyaz yakalı… Bu insanlar özel sektörden milyonlarca liralık evleri alamıyor, TOKİ kuralarında da şans bulamıyorsa ne yapacak?

İşte konut yapı kooperatifleri, bu iki ucun arasındaki en sağlıklı köprüdür. Eğer barınma krizini kalıcı olarak çözmek istiyorsak, kooperatifçilik ruhunu günümüzün modern denetim mekanizmalarıyla yeniden diriltmek zorundayız.

Bunun formülü aslında çok basit ve geçmişte başarıyla uygulandı:

1. Belediyeler rant odaklı değil, barınma odaklı “ucuz arsa” üretecek.

2. Merkezi Hükümet, eskiden olduğu gibi sağlam bir fon kurarak kooperatiflere düşük faizli “uzun vadeli finansman” sağlayacak.

3. Vatandaş da üst birlikler aracılığıyla organize olup, sıkı devlet denetimi altında kendi yaşam alanlarını inşa edecek.

Neoliberal ekonominin bizi ittiği “her şey özel sektörün elinden çıkmalı” yanılgısından kurtulmamız gerekiyor. İnsanların bir araya gelerek kendi evlerini, kendi komşuluklarını, kendi mahallelerini kar amacı gütmeden inşa edebilecekleri bu modeli yeniden konuşmaya başlamazsak, barınma krizi önümüzdeki yıllarda çok daha can yakıcı bir hale gelecek.

Belki de çözüm, sürekli yeni beton ormanları diken dev şirketlerde değil, yıllar önce unuttuğumuz o imece ruhunda, yani kooperatiflerdedir. Ne dersiniz, geçmişin bu başarılı reçetesini yeniden masaya yatırmanın vakti gelmedi mi?